Kancelaria Adwokacka Szczecin / Publikacje i porady / (Nad)zwyczajne przedłużenie tymczasowego aresztowania

(Nad)zwyczajne przedłużenie tymczasowego aresztowania

Tymczasowe aresztowanie jest obecnie najsurowszym środkiem zapobiegawczym, mającym przede wszystkim na celu zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania
poprzez odizolowanie oskarżonego i umieszczenie go w areszcie. Ten izolacyjny środek zapobiegawczy dotyka w głównej mierze prawa do wolności i nietykalności osobistej osób, wobec których został zastosowany, a z uwagi na jego powagę i dotkliwy charakter może zostać zastosowany tylko i wyłącznie na mocy postanowienia sądu, niezależnie od etapu, na jakim znajduje się postępowanie w sprawie.

Stosowanie tymczasowego aresztowania przez sąd nie ma charakteru obligatoryjnego, co oznacza, iż aby doszło do zastosowania tego środka, muszą zaistnieć określone przesłanki ustawowe, uregulowane w art. 249 § 1 kpk, art. 258 kpk, a w określonych przypadkach również w art. 263 § 4 kpk.

Mając na uwadze szczególny charakter tymczasowego aresztowania, a z drugiej strony okoliczność, iż jest to jedynie środek zapobiegawczy, jego stosowanie nie może następować bez żadnych ograniczeń.

Zgodnie z art. 263 § 2 kpk tymczasowe aresztowanie nie powinno przekraczać w postępowaniu przygotowawczym 12 miesięcy, a łączny okres stosowania tego środka zapobiegawczego do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie powinien być dłuższy niż 2 lata (art. 263 § 3 kpk). Terminy te mają jednakże charakter względny, ponieważ w myśl art. 263 § 4 kpk, przedłużenia tymczasowego aresztowania na okres oznaczony, przekraczający 12 miesięcy w postępowaniu przygotowawczym i 2 lata w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji, może dokonać sąd apelacyjny na wniosek sądu, przed którym sprawa się toczy, a w postępowaniu przygotowawczym na wniosek właściwego prokuratora bezpośrednio przełożonego wobec prokuratora prowadzącego lub nadzorującego śledztwo. Takie „nadzwyczajne przedłużenie” tymczasowego aresztowania wymaga jednak stwierdzenia kumulatywnego występowania podstaw stosowania tego środka zapobiegawczego określonych w art. 249 § 1 kpk i art. 258 kpk oraz przesłanek „nadzwyczajnych” z art. 263 § 4 kpk.

O ile tryb postępowania w sprawie „nadzwyczajnego przedłużenia” tymczasowego aresztowania nie powinien budzić większych kontrowersji, o tyle, moim zdaniem, sprawa komplikuje się, gdy stosowanie tymczasowego aresztowania ponad okres przewidziany
w art. 263 § 3 kpk następuje już po wydaniu pierwszego, niekorzystnego dla oskarżonego, wyroku przez sąd pierwszej instancji, który na skutek wywiedzionej apelacji zostaje uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania. W sytuacji takiej należałoby postawić pytanie: który z sądów jest sądem właściwym do utrzymania i przedłużenia tymczasowego aresztowania trwającego ponad 2 lata i na jakich zasadach takiego przedłużenia dokonuje?

Odpowiedzi na tak postawione pytanie poszukiwać należy w orzecznictwie, przede wszystkim Sądu Najwyższego, dotyczącym tymczasowego aresztowania. Znaczącym orzeczeniem, dotyczącym tej kwestii, jest postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
22 września 1998 r. (sygn. akt V KO 72/98)1 wydane na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów, które kompetencję do przedłużania tymczasowego aresztowania, wynikającą z art. 263 § 4 kpk, przyznawały właśnie Sądowi Najwyższemu, jednakże teza tego orzeczenia pozostaje w dalszej części aktualna do dziś i znajduje zastosowanie do sądów apelacyjnych.

W przywołanym postanowieniu Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż uprawnienie Sądu Najwyższego (obecnie sądów apelacyjnych) do przedłużania tymczasowego aresztowania, wynikające z art. 263 § 4 kpk w zw. z art. 263 § 2 i 3 kpk dotyczy tylko tych sytuacji, gdy nie został jeszcze wydany pierwszy wyrok przez sąd pierwszej instancji.
W uzasadnieniu swojego orzeczenia Sąd Najwyższy wskazał, iż art. 263 § 4 kpk pozostaje
w ścisłym związku z art. 263 § 3 kpk.
Zgodnie z tym ostatnim przepisem łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat, zatem kompetencja Sądu Najwyższego (obecnie sądów apelacyjnych) do przedłużenia tymczasowego aresztowania, wynikająca
z art. 263 § 4 w zw. z art. 263 § 3 kpk powinna tyczyć się tylko i wyłącznie sytuacji, gdy nie wydano jeszcze wyroku przez sąd pierwszej instancji.

W podobnym tonie Sąd Najwyższy wypowiedział się również w uchwale z dnia
23 kwietnia 1998 r. (sygn. akt I KPZ 2/98)2. Co prawda orzeczenie to dotyczyło obowiązku każdorazowego określania przez sąd terminu, do którego ma trwać tymczasowe aresztowanie, jednakże w uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy odniósł się również do kwestii związanej ze stosowaniem tymczasowego aresztowania ponad okres 2 lat po wydaniu pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji. Zdaniem składu orzekającego, z treści art. 222 § 3 i 4 kpk (obecnie art. 263 § 3 i 4 kpk) odczytać należy normę, zgodnie z którą „podział kompetencji” pomiędzy sądem właściwym do rozpoznania sprawy a Sądem Najwyższym (obecnie sądami apelacyjnymi), obowiązuje jedynie do wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji, natomiast w następnych fazach procesu uprawnienia decyzyjne co do dalszego stosowania tymczasowego aresztowania kształtowane są już na zasadach ogólnych.

Mając na uwadze przytoczone przez Sąd Najwyższy w powyższych orzeczeniach argumenty, po ewentualnym uchyleniu wyroku, jeżeli dotychczas zakreślony okres, na jaki zastosowano tymczasowe aresztowanie, upływa przed przekazaniem oskarżonego z powrotem do dyspozycji sądu pierwszej instancji, omawiane kompetencje ma sąd odwoławczy, jeżeli zaś upływa on po tym terminie – ponownie powracają one w gestię sądu pierwszej instancji3.

Przedstawiona wyżej interpretacja przepisu art. 263 kpk budzi moim zdaniem poważne zastrzeżenia. Sytuacja, gdy po wydaniu pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji, przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania na okres przekraczający
2 lata dokonywane jest bez udziału i kontroli sądów apelacyjnych, doprowadzić może do naruszenia podstawowych zasad stosowania tego środka zapobiegawczego, określonych m.in. w art. 263 kpk.

Zasady te ściśle związane są z terminami, na jakie może nastąpić przedłużenie stosowania tego środka, w tym maksymalnym czasem jego stosowania, a także określeniem sytuacji „wyjątkowych”, w których ten maksymalny okres może zostać przedłużony.

Interpretując treść art. 263 § 4 kpk należy w pierwszej kolejności odnieść się do literalnego brzmienia tego przepisu. Taka wykładnia prowadzić powinna do wniosku, że intencją ustawodawcy było położenie nacisku przede wszystkim na terminy (okresy) określające długość stosowania tymczasowego aresztowania, a nie na terminy (daty), w których sąd rozstrzyga o dalszym jego stosowaniu. Stosowanie tymczasowego aresztowania ponad okres 2-letni jest trudne do zaakceptowania i de facto sprzeczne z ideą środka zapobiegawczego. Powinno być dopuszczalne tylko w wyjątkowych sytuacjach i pod kontrolą sądów wyższej instancji. To przyświecało ustawodawcy, którego intencją nie mogło być różnicowanie sytuacji oskarżonego w zależności od instancji, w której akurat rozpoznawana jest jego sprawa. Art. 263 § 4 kpk wskazuje jednoznacznie, że przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczony, przekraczający terminy określone w § 2 i 3 może dokonać sąd apelacyjny, w którego okręgu toczy się postępowanie (…). Wydaje się zatem, iż ustawodawca chciał, by w każdym przypadku, w którym przedłużenie tymczasowego aresztowania, następującego ponad dopuszczalne prawem terminy, dokonywane było pod kontrolą sądów apelacyjnych, niezależnie od sytuacji procesowej, w której takie „nadzwyczajne przedłużenie” następuje. Przekazanie sądom apelacyjnym kontroli najdłuższych aresztów tymczasowych tylko i wyłącznie na pewnym odcinku postępowania
w sprawie (do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji) spotkać powinno się ze zdecydowanym sprzeciwem.

Usankcjonowana przez Sąd Najwyższy praktyka jest więc sprzeczna z ratio legis art. 263 kpk, który sprowadza się przede wszystkim do ograniczenia przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania ponad przewidziane prawem okresy, ale również do zapewnienia osobie tymczasowo aresztowanej gwarancji, iż w sytuacjach szczególnych (a taką jest przecież każdorazowe przedłużenie tymczasowego aresztowania na okres przekraczający 2 lata) ingerencja w jego sferę wolności osobistej, która stanowi jedno z najważniejszych praw człowieka, poddana zostanie dodatkowej, merytorycznej kontroli, w tym wypadku kontroli sądów apelacyjnych.

Pamiętać należy również o tym, iż przepisy kpk dotyczące zasad stosowania i przedłużania najdłuższych aresztowań tymczasowych współgrać powinny z uregulowaniami Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu niejednokrotnie rozpatrywał już skargi na zbyt długie stosowanie przez sądy polskie tymczasowych aresztowań wobec oskarżonych, a orzeczenia ETPCz dotyczyły zarówno tymczasowych aresztowań stosowanych w trakcie postępowania przed sądem I instancji, jak i aresztów stosowanych po wyroku sądu I instancji lub w związku z uchyleniem przez sąd II instancji wyroku sądu I instancji. Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu krytycznie odniósł się do faktu, iż środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania jest środkiem nadużywanym przez polskie sądy i jego
nadmierne stosowanie w Polsce stanowi problem strukturalny będący wynikiem praktyki, która jest niezgodna z Konwencją4.

O konieczności harmonizacji przepisów kpk i Konwencji wspominał w swoich orzeczeniach także Sąd Najwyższy. Ponadto wskazywał on, że przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania ponad okres 2 lat powinno mieć miejsce tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach, a art. 263 § 4 kpk zawiera normę prawną, do której sięgać należy z dużą dozą ostrożności. Tym bardziej zastanawiać powinno stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone w postanowieniu z dnia 22 września 1998 r. (sygn. akt V KO 72/98) i uchwale z dnia 23 kwietnia 1998 r. (sygn. akt I KPZ 2/98), że po wydaniu pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania ponad okres 2 lat następować powinno na zasadach ogólnych, bez konieczności wykazywania „wyjątkowych” przesłanek uzasadniających takie przedłużenie i bez kontroli sądów apelacyjnych, co stanowi odstąpienie od fundamentalnych zasad, określających sposób przedłużania najdłuższych tymczasowych aresztowań.

Łukasz Łowkiet, aplikant adwokacki Szczecińskiej Izby Adwokackiej
(artykuł ukazał się w In Gremio nr 4/2010)

 

1 OSNKW 1998/9-10/47.

2 OSNKW 1998/5-6/24.

3 Uzasadnienie uchwały SN z dnia 23 kwietnia 1998 r., OSNKW 1998/5-6/24.

4 M. Bernatt, A. Bodnar, Tymczasowe aresztowanie problemem strukturalnym – wyrok ETPCz w sprawie Kauczor przeciwko Polsce, Biuletyn Informacyjny Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Nr 4 (23), kwiecień 2009, s. 2.

TA STRONA KORZYSTA Z PLIKÓW COOKIE. Jeśli chcą Państwo dowiedzieć się więcej na ich temat, zapraszamy do zapoznania się ze szczegółami dostępnymi po kliknięciu na link Polityka prywatności po prawej stronie. Jeśli nie zmienią Państwo ustawień swojej przeglądarki tak, aby je zablokować, pliki cookie będą zapisywane w przeglądarce na Państwa urządzeniu.

Polityka prywatności

Pliki cookie są niewielkimi plikami tekstowymi, które są wykorzystywane przez strony internetowe i zapisywane w pamięci Państwa urządzenia (np. komputera lub telefonu). Pliki te informują nas np. o tym, czy wcześniej odwiedzali Państwo naszą stronę internetową.

Standardowo pliki Cookie są wykorzystywane aby:

  • usprawnić działanie stron internetowych i dostarczyć bardziej spersonalizowaną treść,
  • uprościć działanie stron internetowych,
  • monitorować ruch na stronach internetowych, aby lepiej zoptymalizować stronę.
Wykorzystywane przez nas pliki cookie są bezpieczne i nie powodują żadnych zmian w oprogramowaniu na Państwa urządzeniach.

Podczas przeglądania naszych stron internetowych mogą Państwo zablokować lub usunąć pliki cookies wykorzystując do tego ustawienia Państwa przeglądarki. W zależności od tego z jakiego urządzenia Państwo korzystają, metody konfiguracji plików cookie mogą się różnić i z reguły będą opisane w menu pomocy (lub instrukcji do obsługi urządzenia).

Informacje na temat zmian w plikach cookie w najpopularniejszych przeglądarkach znajdą Państwo poniżej:

Naciśnij aby zamknąć